ถอดรหัส Sandbox ปฏิบัติการแก้จนร้อยเอ็ด ทดลองแก้จนด้วยงานวิจัย ก่อนขยายผลไปทั่วประเทศ

ปัญหาความยากจนและความเหลื่อมล้ำ เป็นปัญหาที่สะสมและฝังรากลึกอยู่ในหลายพื้นที่ทั่วประเทศ แม้ภาครัฐจะพยายามแก้ไขมาอย่างต่อเนื่อง แต่ก็ยังไม่หมดไป ส่วนหนึ่งอาจเป็นเพราะที่ผ่านมา การแก้ไขจะเน้นไปที่การช่วยเหลือหรือเยียวยาเฉพาะหน้า มากกว่าการแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ 

หากดูตามร่าง พ.ร.บ. งบประมาณรายจ่ายประจำปีในปี 67 จะพบว่า เฉพาะงบประมาณในส่วนของ กองทุนประชารัฐสวัสดิการเพื่อเศรษฐกิจฐานรากและสังคม (เช่น โครงการสนับสนุนผู้ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ) ภาครัฐต้องจัดสรรงบประมาณมากกว่า 50,000 ล้านบาท

⚫แม้จะได้รับเงินช่วยเหลือ แต่จำนวนคนจนกลับเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

รายงานสถานการณ์ความยากจนและความเหลื่อมล้ำปี 67 ของสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ระบุว่า คนจนในไทยเพิ่มขึ้นจาก 3.41% ในปี 66 เป็น 3.43 ล้านคน  ซึ่งคิดเป็น 4.89% ของประชากรทั้งประเทศ จาก 3.41% ในปีก่อนหน้า

⚫รัฐบาลจึงต้องเปลี่ยนวิธีคิดใหม่ เพื่อแก้ปัญหาให้ตรงจุด

กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ร่วมกับ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) ดำเนินโครงการ Sandbox "แผนขจัดความยากจนและยกระดับฐานะทางสังคม 5 ด้าน ด้วยวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อววน.)" โดยเลือกจังหวัดร้อยเอ็ด เป็นพื้นที่นำร่องแห่งแรก 

โดยเป็นการนำวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และงานวิจัย มาทำงานร่วมกับระบบสวัสดิการสังคม เพื่อหาสาเหตุว่าแต่ละครัวเรือนกำลังเจอปัญหาอะไร และออกแบบวิธีช่วยเหลือให้ตรงจุด ซึ่งแผนแก้จน 5 ด้านที่ว่า ครอบคลุมตั้งแต่

• ด้านเศรษฐกิจ เพิ่มรายได้ ลดต้นทุนการผลิต และเชื่อมโยงช่องทางการตลาดด้วยเทคโนโลยี

• ด้านมาตรฐานความเป็นอยู่ ยกระดับคุณภาพที่อยู่อาศัยและการเตรียมรับมือภัยพิบัติ

• ด้านสุขภาพ ส่งต่อผู้เปราะบางเข้าสู่บริการและระบบดูแลต่อเนื่องในชุมชน

• การศึกษา ตัดวงจรความยากจนข้ามรุ่น ติดตามเด็กที่เสี่ยงหลุดระบบ

• การคุ้มครองทางสังคม เชื่อมโยงสิทธิ สวัสดิการ กองทุน และบริการภาครัฐให้เข้าถึงมือประชาชนอย่างครบถ้วน

⚫จะรู้ได้อย่างไรว่าครัวเรือนไหนมีปัญหาอะไร?

โครงการจะใช้แพลตฟอร์ม PPAP (Provincial Poverty Alleviation Platform) ทำหน้าที่รวบรวมและเชื่อมโยงข้อมูลจากหลายฝ่ายเข้าด้วยกัน โดยใช้มหาวิทยาลัยในพื้นที่เป็นตัวกลางเชื่อมข้อมูลระหว่างจังหวัด องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ภาคประชาสังคม และหน่วยงานรัฐ เพื่อให้ทุกฝ่ายเห็นข้อมูลชุดเดียวกันและร่วมกันแก้ปัญหาได้ตรงจุดมากขึ้น

และข้อมูลเหล่านี้จะเชื่อมกับฐานข้อมูล PPPConnext ของกระทรวง อว. ซึ่งปัจจุบันสามารถค้นหาและตรวจสอบครัวเรือนยากจนได้แล้วกว่า 1.24 ล้านคน จาก 303,444 ครัวเรือน ใน 20 จังหวัด โดยจะดูปัญหาของแต่ละครัวเรือนใน 5 ด้าน ได้แก่ คนและทักษะ ที่อยู่อาศัยและทรัพย์สิน รายได้และเงินทุน ทรัพยากรธรรมชาติ และเครือข่ายทางสังคม

⚫แนวทางนี้มีผลงานรองรับแล้ว

สิ่งที่ทำให้ Sandbox นี้แตกต่างจากโครงการทดลองทั่วไป คือไม่ได้เริ่มต้นจากศูนย์ แต่มีผลงานวิจัยและโครงการที่ดำเนินการมาก่อนแล้ว เพราะที่ผ่านมา แผนงานวิจัยได้พัฒนาแนวทางแก้ปัญหาความยากจนด้วยวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมแล้วกว่า 458 โมเดล ช่วยสร้างรายได้ให้คนยากจนกว่า 179,370 คน คิดเป็นรายได้ที่เพิ่มขึ้นกว่า 979 ล้านบาท

นอกจากนี้ยังมีเทคโนโลยีที่พร้อมนำไปขยายผลอีกกว่า 3,638 รายการ ครอบคลุมตั้งแต่อาหารและการแปรรูป การประมง เกษตรกรรม ไปจนถึงการนำเศษวัสดุมาสร้างมูลค่า โดยมีเครือข่ายมหาวิทยาลัยพัฒนาพื้นที่กว่า 70 แห่งทั่วประเทศ

⚫ตัวอย่างความสำเร็จจากพื้นที่นำร่อง

สำหรับร้อยเอ็ด มหาวิทยาลัยราชภัฏร้อยเอ็ด ได้ค้นหาและตรวจสอบข้อมูลครัวเรือนยากจนแล้วกว่า 53,795 คน ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้การช่วยเหลือไม่จำเป็นต้องใช้วิธีเดียวกันกับทุกคน แต่สามารถเลือกแนวทางที่เหมาะกับแต่ละครัวเรือนได้ ตัวอย่างที่เห็นภาพชัดคือโครงการ “ปลูกผักปลอดภัยด้วยเกษตรแม่นยำ” ใน อ.เกษตรวิสัย และ อ.เมืองร้อยเอ็ด โดยนำเทคโนโลยีอย่างเซนเซอร์ IoT ระบบน้ำหยดอัตโนมัติ และการตลาดออนไลน์เข้ามาช่วยเกษตรกร

โครงการนี้มี 514 ครัวเรือนได้รับประโยชน์ โดยมีรายได้เพิ่มขึ้นเฉลี่ย 3,414 บาทต่อเดือนต่อครัวเรือน นอกจากนี้ 27.4% ของครัวเรือนเริ่มมีเงินออมเป็นครั้งแรก และ 44.5% มีหนี้สินลดลง แม้ผลลัพธ์จะเกิดขึ้นในพื้นที่เฉพาะ แต่ข้อมูลที่ได้ช่วยให้เห็นว่าแนวทางใดสามารถเพิ่มรายได้ ลดหนี้ และสร้างความมั่นคงให้ครัวเรือนได้จริง 

ซึ่งหากนำไปปรับใช้ให้เหมาะกับบริบทของพื้นที่ต่าง ๆ ทั่วประเทศ ก็มีโอกาสช่วยให้การแก้ปัญหาความยากจนตรงจุดมากขึ้น ลดความเหลื่อมล้ำ และสร้างความมั่นคงให้ประชาชนได้ในระยะยาว