โมเดล 1 จังหวัด 1 สำนักงาน สัญญาณการเปลี่ยนโครงสร้างราชการในยุค AI?

รัฐบาลกำลังทบทวนโครงสร้างราชการส่วนภูมิภาค โดยเฉพาะหน่วยงานที่อยู่ในพื้นที่เดียวกัน ว่ามีภารกิจใกล้เคียงหรือทำงานทับซ้อนกันหรือไม่ และควรปรับรูปแบบการทำงานและการสั่งการอย่างไรให้การบริหารในระดับจังหวัดมีความคล่องตัวมากขึ้น

วิกฤตความซ้ำซ้อนของหน่วยงานในระดับพื้นที่

ความซ้ำซ้อนของราชการเห็นได้ชัดในระดับภูมิภาค ปัจจุบันมีหน่วยงานราชการในภูมิภาคราว 10,010 หน่วยงาน และข้อมูลจากสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ (ก.พ.ร.) ระบุว่า ภารกิจของหน่วยงานในจังหวัดต่าง ๆ ซ้ำซ้อนกันสูงถึง 80%

ความซ้ำซ้อนนี้ส่งผลต่อการบริหารในพื้นที่หลายด้าน

• หน่วยงานเยอะจนทำงานยาก : ยกตัวอย่างจังหวัดใหญ่ๆ ที่เมื่อผู้ว่าฯ เรียกประชุมหัวหน้าส่วนราชการ อาจมีผู้เข้าร่วมถึง 200 หน่วยงาน แต่หลายหน่วยงานยังขึ้นตรงกับกระทรวงของตัวเอง ทำให้ผู้ว่าฯ ประสานงานและสั่งการให้ทุกฝ่ายทำงานไปในทิศทางเดียวกันได้ยาก
  

• โครงสร้างไม่สอดคล้องกับพื้นที่ : บางจังหวัดไม่มีพื้นที่ติดทะเลหรือแหล่งน้ำขนาดใหญ่ แต่ยังมีสำนักงานประมงจังหวัด จึงเกิดคำถามว่าโครงสร้างหน่วยงานที่มีอยู่สอดคล้องกับภารกิจและบริบทของแต่ละพื้นที่มากน้อยแค่ไหน 

หากมองให้กว้างกว่าการปรับโครงสร้างหน่วยงาน ประเด็นนี้ยังเชื่อมโยงกับต้นทุนของระบบราชการในระยะยาวด้วย เพราะแม้จำนวนบุคลากรจะมีแนวโน้มลดลง แต่รัฐยังต้องรับภาระค่าใช้จ่ายด้านเงินเดือน บำนาญ และสวัสดิการ ขณะที่งบประมาณของประเทศมีข้อจำกัดมากขึ้น

1 จังหวัด 1 สำนักงาน โมเดลใหม่ลดความซ้ำซ้อนภาครัฐ?

แนวคิดนี้เป็นหนึ่งในแนวทางที่ถูกเสนอขึ้น โดยรัฐบาลเตรียมปรับโครงสร้างการทำงานของหน่วยงานในระดับจังหวัด ซึ่งจะรวมหน่วยงานจากกระทรวงเดียวกัน ที่มีภารกิจใกล้เคียงกัน มาอยู่ภายใต้สำนักงานเดียว และเชื่อมการทำงานกับผู้ว่าราชการจังหวัดมากขึ้น เพื่อให้การประสานงานและสั่งการเป็นไปในทิศทางเดียวกัน

ตัวอย่างที่เห็นภาพคือกระทรวงพาณิชย์ ซึ่งเดิมมีเจ้าหน้าที่จากหลายกรมลงไปทำงานในพื้นที่แยกกัน ก่อนปรับมาเป็น สำนักงานพาณิชย์จังหวัด ที่รวมภารกิจไว้ในหน่วยงานเดียว พร้อมพัฒนาทักษะเจ้าหน้าที่ให้ทำงานได้หลากหลายด้านและช่วยงานกันได้มากขึ้น

ไม่ปลดคนเก่า ไม่เพิ่มคนใหม่ จัดกำลังคนให้เหมาะกับงาน?

เมื่อพูดถึงการลดจำนวนหน่วยงาน สิ่งที่หลายคนอาจกังวลคือข้าราชการเดิมจะได้รับผลกระทบหรือไม่ ต้องทำความเข้าใจก่อนว่าแนวทางที่เสนอนั้นไม่ได้มุ่งเลิกจ้างข้าราชการที่ปฏิบัติงานอยู่ แต่จะใช้วิธีปรับกำลังคนแบบค่อยเป็นค่อยไป

แนวทางหนึ่งคือการเปิดโครงการ เกษียณอายุก่อนกำหนด (Early Retirement) สำหรับผู้ที่สมัครใจ ขณะเดียวกัน เมื่อข้าราชการเกษียณตามอายุ ตำแหน่งที่ถูกมองว่าซ้ำซ้อนก็จะทยอยยุบ และไม่บรรจุคนใหม่เข้ามาทดแทนตำแหน่งดังกล่าวภายในระยะเวลา 5 ปี

วิธีนี้ทำให้การปรับโครงสร้างเกิดขึ้นผ่านการบริหารอัตรากำลังที่มีอยู่เดิม แทนการลดคนแบบฉับพลัน และเปิดทางให้จำนวนบุคลากรภาครัฐค่อยๆ ปรับลดลงตามการเกษียณในแต่ละช่วงเวลา

ใช้ AI และระบบดิจิทัลลดภาระงาน?

เมื่อหน่วยงานมีขนาดเล็กลง การจัดการภาระงานก็ต้องเปลี่ยนตามไปด้วย โดยจะนำ AI และเทคโนโลยีดิจิทัล เข้ามาช่วยงานที่เป็นงานธุรการ งานเอกสาร และงานที่ต้องทำซ้ำเป็นประจำ เพื่อให้เจ้าหน้าที่มีเวลามากขึ้นสำหรับงานที่ต้องอาศัยการตัดสินใจและการดูแลประชาชน

ขณะเดียวกัน การกำหนดจำนวนเจ้าหน้าที่ในแต่ละจังหวัด ก็จะพิจารณาจากปริมาณงานหรือธุรกรรมที่เกิดขึ้นจริงมากขึ้น ไม่ได้ดูเพียงจำนวนประชากรหรือขนาดพื้นที่ 

หากพื้นที่ใดมีงานไม่มาก ก็สามารถใช้ระบบดิจิทัลเข้ามารองรับ หรือจัดเจ้าหน้าที่จากหน่วยงานที่มีภารกิจใกล้เคียงเข้ามาช่วย เพื่อให้กำลังคนสอดคล้องกับปริมาณงานของแต่ละพื้นที่

อนาคตของระบบราชการไทยจะเป็นยังไงต่อไป?

ตอนนี้ ก.พ.ร. กำหนดกรอบเวลาให้ทุกกระทรวงจัดทำแผนปรับโครงสร้างให้แล้วเสร็จภายใน 6 เดือน ซึ่งก็ต้องติดตามกันต่อว่า แนวคิดเรื่องการรวมหน่วยงาน การจัดกำลังคน และการนำเทคโนโลยีเข้ามาช่วยนี้ จะถูกนำไปปรับใช้กับแต่ละพื้นที่อย่างไร และเมื่อแผนเดินหน้าต่อไป รูปแบบการทำงานของภาครัฐจะพัฒนาไปในทิศทางไหนเพื่อให้สอดคล้องกับภารกิจและการให้บริการประชาชนในอนาคต