เมื่อ AI กลายเป็นทางลัด แต่ทักษะการคิดของมนุษย์อาจลดลง?

การใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) ในห้องเรียนกำลังกลายเป็นเรื่องปกติของนักเรียนทั่วโลก แต่รายงาน PISA 2025 Results (Volume I): Future-Ready Students ขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) ระบุว่า AI ไม่ได้ส่งผลดีหรือเสียต่อการเรียนโดยตรง หากแต่ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับ “วิธีการใช้งาน” ของผู้เรียน

OECD เตือนว่า การใช้ AI เพื่อลัดขั้นตอนการเรียนรู้ เช่น ให้สรุปบทเรียน ทำการบ้าน หรือหาคำตอบสำเร็จรูป อาจลดโอกาสในการพัฒนาทักษะการคิดวิเคราะห์ ความเข้าใจเชิงลึก และการแก้ปัญหาด้วยตนเอง ซึ่งเป็นทักษะสำคัญของการศึกษาในศตวรรษที่ 21

⚫️ AI ควรเป็นผู้ช่วยในการเรียน ไม่ใช่การคิดแทน

รายงานอธิบายว่า การเรียนรู้ที่มีคุณภาพไม่ได้เกิดจากการได้รับข้อมูลเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากกระบวนการที่ผู้เรียนต้องอ่าน ตั้งคำถาม วิเคราะห์ เชื่อมโยงความรู้ ทดลอง และเรียนรู้จากข้อผิดพลาด

ในมุมมองของ OECD แล้ว AI จึงควรถูกใช้เพื่อสนับสนุนกระบวนการเหล่านี้ ไม่ว่าจะเป็นการสร้างแบบฝึกหัด ให้ข้อเสนอแนะ อธิบายแนวคิดเพิ่มเติม หรือปรับบทเรียนให้เหมาะกับศักยภาพของผู้เรียนแต่ละคน มากกว่าการเข้ามาทำหน้าที่แทนกระบวนการคิดทั้งหมด

⚫️ ความถี่ในการใช้ AI ก็มีผลต่อผลลัพธ์

ข้อมูลจาก PISA 2025 พบว่า ความสัมพันธ์ระหว่างการใช้ AI กับผลการเรียนมีความซับซ้อน โดยนักเรียนที่ใช้ AI ในระดับ "พอเหมาะ" มีแนวโน้มทำคะแนนได้ดีกว่ากลุ่มที่แทบไม่ใช้เลยหรือใช้ในระดับเข้มข้น

ขณะที่นักเรียนที่ใช้ AI เป็นประจำทุกสัปดาห์เพื่อช่วยการเรียน มีผลลัพธ์ใกล้เคียงกับผู้ที่ไม่ใช้ สะท้อนว่า ประเด็นสำคัญไม่ใช่การมีหรือไม่มี AI แต่คือวัตถุประสงค์และรูปแบบการใช้งาน

⚫️ ช่องว่างใหม่ของการศึกษา คือ “ความรู้เท่าทัน AI”

OECD ยังชี้ให้เห็นว่า ภายในปี 2025 นักเรียนในหลายประเทศเริ่มใช้แชตบอต AI เช่น ChatGPT เพื่อสรุปเนื้อหา ค้นคว้าหัวข้อใหม่ ร่างงานเขียน และช่วยทำกิจกรรมในโรงเรียนอย่างแพร่หลาย แม้ว่านักเรียนในประเทศสมาชิก OECD ที่ใช้ AI เกือบทุกวันจะมีเพียงประมาณ 1 ใน 5 ก็ตาม

สิ่งที่น่ากังวลคือ หากผู้เรียนขาดทักษะในการประเมินข้อมูลหรือคิดวิเคราะห์ ก็อาจทำให้ AI กลายเป็นเครื่องมือที่สร้างความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ระหว่างผู้ที่ใช้ AI เพื่อ "ต่อยอดการเรียนรู้" กับผู้ที่ใช้เพียงเพื่อ "รับคำตอบสำเร็จรูป"

⚫️ นักเรียนไทยคะแนนดีขึ้น แต่ยังต่ำกว่าค่าเฉลี่ย OECD

สำหรับประเทศไทย ผลการประเมิน PISA 2025 พบว่าคะแนนการอ่านของนักเรียนไทยเฉลี่ยอยู่ที่ 392 คะแนน เพิ่มขึ้น 13 คะแนนจากการประเมินครั้งก่อนในปี 2022 แต่ยังคงต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของกลุ่มประเทศ OECD ที่ 461 คะแนน คิดเป็นส่วนต่างถึง 69 คะแนน

ในด้านวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ นักเรียนไทยกลับทำผลงานได้ดีขึ้นอย่างชัดเจน โดยคะแนนวิทยาศาสตร์อยู่ที่ 432 คะแนน เพิ่มขึ้น 23 คะแนนจากปี 2022 ส่วนคณิตศาสตร์อยู่ที่ 407 คะแนน เพิ่มขึ้น 13 คะแนน

ซึ่งสวนทางกับแนวโน้มของค่าเฉลี่ย OECD ที่คะแนนทั้งสามวิชาปรับตัวลดลง โดยวิทยาศาสตร์ลดลง 3 คะแนน การอ่านลดลง 14 คะแนน และคณิตศาสตร์ลดลง 9 คะแนน

แต่ยังมีประเด็นที่น่ากังวล เนื่องจากนักเรียนไทยถึง 36.9% มีผลประเมินต่ำกว่าระดับพื้นฐานพร้อมกันทั้งสามวิชา คือวิทยาศาสตร์ การอ่าน และคณิตศาสตร์ ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของกลุ่มประเทศ OECD ที่อยู่ที่ 19.7% อย่างมีนัยสำคัญ สะท้อนว่าแม้ภาพรวมคะแนนบางวิชาจะปรับตัวดีขึ้น แต่ยังมีนักเรียนจำนวนไม่น้อยที่ตามหลังมาตรฐานพื้นฐานในทุกด้านพร้อมกัน

รายงานของ OECD สะท้อนแนวคิดสำคัญว่า AI ไม่ใช่ศัตรูของการศึกษา แต่ก็ไม่ใช่ทางลัดสู่การเรียนรู้เช่นกัน คุณค่าของเทคโนโลยีจะเกิดขึ้นเมื่อ AI ถูกออกแบบและใช้งานเพื่อกระตุ้นให้ผู้เรียนเกิดการคิด ตั้งคำถามมากขึ้น และเข้าใจเนื้อหาได้ลึกขึ้น แทนที่จะลดบทบาทของกระบวนการเรียนรู้ของมนุษย์

ดังนั้นการจะทำให้ AI เป็นตัวช่วยที่แท้จริงในการยกระดับการเรียนรู้ จำเป็นต้องอาศัยการออกแบบแนวทางการใช้งานอย่างรอบคอบจากทั้งสถานศึกษาและผู้กำหนดนโยบาย ควบคู่ไปกับการเร่งพัฒนาทักษะการอ่านเชิงวิเคราะห์และความรู้เท่าทันสื่อดิจิทัลให้กับนักเรียนทุกกลุ่มอย่างทั่วถึง เพื่อไม่ให้เทคโนโลยีที่ควรเป็นโอกาส กลายเป็นปัจจัยที่ซ้ำเติมความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาให้ลึกยิ่งขึ้นไปอีก