กฎหมาย AI จะทันเกม Deepfake และ AI Scam แค่ไหน?

AI Deepfake และ AI Scam กำลังเปลี่ยนโฉมการหลอกลวงทางออนไลน์ให้ซับซ้อนและแนบเนียนยิ่งขึ้น ด้วยความสามารถในการสร้างเสียง ภาพ และวิดีโอเสมือนจริง จนการแยกแยะด้วยสายตาหรือการได้ยินเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพออีกต่อไป

ความเสี่ยงดังกล่าวสะท้อนผ่านตัวเลขความเสียหายที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยในปี 2568 คนไทยสูญเสียเงินจากภัยออนไลน์รวมกว่า 25,000 ล้านบาท และเพียงไตรมาสแรกของปี 2569 ความเสียหายก็เกิน 6,000 ล้านบาทแล้ว ขณะที่ สกมช. ระบุว่าปัจจุบันมิจฉาชีพสร้างความเสียหายเฉลี่ยวันละ 70 ล้านบาท

นอกจากกลโกงรูปแบบเดิม อาชญากรยังนำ AI มาใช้ในการโคลนเสียง ปลอมใบหน้า สร้างวิดีโอหลอกลวง และแอบอ้างตัวตนในรูปแบบต่าง ๆ มากขึ้น

คำถามคือ กฎหมายไทยในปัจจุบัน รวมถึงกฎหมาย AI ที่กำลังอยู่ระหว่างการร่าง มีความพร้อมต่อการรับมือกับความเสี่ยงเหล่านี้เพียงใด

⚫️ กฎหมายที่มีอยู่รองรับความเสี่ยงได้เพียงใด?

ปัจจุบัน กฎหมายที่สามารถนำมาใช้ได้มีอยู่หลายฉบับ ตัวอย่างเช่น พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ มาตรา 16 กำหนดความผิดเกี่ยวกับการนำภาพของผู้อื่นที่ถูกตัดต่อหรือดัดแปลงจนก่อให้เกิดความเสียหายต่อชื่อเสียง ซึ่งสามารถนำมาใช้กับ Deepfake ได้ในบางกรณี แต่เป็นการดำเนินการหลังเกิดเหตุเป็นหลัก

ส่วน พ.ร.บ. คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA) อาจถูกนำมาใช้ในบางกรณี โดยเฉพาะเมื่อมีการนำข้อมูลชีวมิติ เช่น ใบหน้าหรือเสียง ไปประมวลผลโดยไม่ได้รับความยินยอม แต่ในทางปฏิบัติ การพิสูจน์การละเมิดและการบังคับใช้กฎหมายยังมีความซับซ้อนอยู่ไม่น้อย

ความท้าทายคือ กฎหมายปัจจุบันไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อรับมือ Generative AI โดยตรง ทำให้หลายกรณียังคงต้องอาศัยการตีความกฎหมายที่มีอยู่

⚫️ ทิศทางการกำกับดูแลที่เริ่มชัดขึ้น

แม้ประเทศไทยจะยังไม่มีกฎหมาย AI โดยเฉพาะ แต่ในช่วงที่ผ่านมาเริ่มเห็นความเคลื่อนไหวจากทั้งภาคเอกชนและภาครัฐมากขึ้น

ในฝั่งแพลตฟอร์ม Meta เตรียมบังคับใช้มาตรการยืนยันตัวตนผู้ลงโฆษณาในประเทศไทย เพื่อช่วยลดปัญหาโฆษณาหลอกลวงและการแอบอ้างบุคคลสาธารณะ

ขณะที่ภาครัฐ กระทรวงดิจิทัลฯ (DE) และ ETDA ได้เปิดรับฟังความคิดเห็นต่อร่างหลักการกฎหมาย AI ฉบับแรกของไทย โดยมุ่งเน้นการกำกับดูแล AI ที่มีความเสี่ยงสูง การคุ้มครองสิทธิของประชาชน และการส่งเสริมนวัตกรรมผ่านแนวคิด AI Sandbox

ซึ่งร่างดังกล่าวยังอยู่ในขั้นตอนการรับฟังความคิดเห็นและจัดทำหลักการ จึงยังต้องผ่านกระบวนการพิจารณาอีกหลายขั้นตอนก่อนจะมีผลบังคับใช้จริง

แม้จะเริ่มเห็นความคืบหน้าในการกำกับดูแล AI แต่ยังมีหลายประเด็นที่ต้องติดตามต่อ

ทั้งประสิทธิภาพในการรับมือภัยที่เกิดนอกแพลตฟอร์มหลัก และร่างกฎหมาย AI ที่ยังมีรายละเอียดสำคัญที่ต้องหาข้อสรุป ทั้งนิยามของ "ความเสี่ยงสูง" ขอบเขตความรับผิดชอบ และกลไกการคุ้มครองผู้เสียหาย

ในระหว่างที่กฎหมายยังอยู่ระหว่างการพัฒนา การรับมือความเสี่ยงจาก AI จึงยังต้องพึ่งพาการระมัดระวังของผู้ใช้งานเป็นสำคัญ

⚫️ หากตกเป็นเหยื่อ ควรทำอย่างไร?

หยุดธุรกรรมทันที ติดต่อธนาคารเพื่อขอระงับบัญชีหรืออายัดการโอนเงินให้เร็วที่สุด เพราะทุกนาทีที่เร็วขึ้นอาจเพิ่มโอกาสในการติดตามเงินคืน

▪️แจ้งเหตุโดยเร็ว ผ่านสายด่วน AOC 1441 ตลอด 24 ชั่วโมง หรือแจ้งความออนไลน์ผ่านระบบของสำนักงานตำรวจแห่งชาติ เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถดำเนินการได้ทันท่วงที

▪️เก็บหลักฐานทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นภาพหน้าจอ ประวัติการโทร ข้อความสนทนา หรือลิงก์ที่เกี่ยวข้อง เพื่อใช้ประกอบการตรวจสอบและดำเนินคดี

นอกจากนี้ การป้องกันล่วงหน้ายังคงเป็นแนวทางที่สำคัญ เช่น การตั้งรหัสลับร่วมกับคนในครอบครัวเพื่อใช้ยืนยันตัวตน และหลีกเลี่ยงการเปิดเผยข้อมูลสำคัญ รหัส OTP หรือโอนเงินตามคำขอผ่านโทรศัพท์หรือวิดีโอคอล

ข้อมูลสำคัญที่ควรรู้คือ ธนาคารทุกแห่งไม่มีนโยบายส่งลิงก์ผ่าน SMS เพื่อขอข้อมูลส่วนบุคคล และไม่มีการขอให้ลูกค้าโอนเงินเพื่อตรวจสอบบัญชีหรือยืนยันตัวตน

สุดท้ายนี้ แม้กฎหมาย AI ของไทยจะเริ่มเป็นรูปเป็นร่างมากขึ้น แต่การรับมือกับความเสี่ยงที่เกิดขึ้นในปัจจุบันยังเป็นโจทย์ที่ต้องอาศัยทั้งการกำกับดูแลและความตระหนักรู้ควบคู่กันไป

ในช่วงการเปลี่ยนผ่านนี้ การรู้เท่าทันรูปแบบการหลอกลวง และรู้ช่องทางขอความช่วยเหลือเมื่อเกิดเหตุ อาจเป็นเครื่องมือที่สำคัญที่สุดในการลดความเสียหายจากภัยไซเบอร์ยุค AI